ΤΟΥ ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ*

Ως κεραυνός εν αιθρία έπεσε η είδηση ότι η Μαρία έφυγε. Η θλίψη είναι το κυρίαρχο συναίσθημα...

Και αυτό γιατί η Μαρία μας ήταν νέα ακόμα και είχε πολλά να προσφέρει στην έρευνα την οποία με τόση αφοσίωση υπηρέτησε.

Τη Μαρία τη γνώρισα στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '80 όταν εμείς ως μια ριζοσπαστική τρίτη γενιά των προσφύγων του 1922 επιχειρούσαμε να δώσουμε απαντήσεις σε ένα σύνολο ιστορικών ερωτημάτων που τότε φαίνονταν αναπάντητα.

Και παράλληλα να ευαισθητοποιήσουμε για τους νέους Πόντιους πρόσφυγες που είχαν αρχίσει να καταφθάνουν από την ΕΣΣΔ της Περεστρόϊκα στην αδιάφορη «μητέρα – πατρίδα».

Ακριβώς σε εκείνη τη χρονική στιγμή εμφανίστηκε η Μαρία Βεργέτη, μόλις είχε περατώσει τις σπουδές κοινωνιολογίας στις ΗΠΑ. Επιλέγοντας να μελετήσει την ποντιακή ταυτότητα και τις μετεξελίξεις της μέσα στο χρόνο σε επίπεδο διδακτορικού στο αυστηρό τμήμα κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, λειτούργησε συμπληρωματικά προς το ριζοσπαστικό κίνημα εκείνης της εποχής.

Ο τίτλος της διδακτορικής της διατριβής ήταν «Εθνοτική ταυτότητα: Η περίπτωση των Ελλήνων του Πόντου». Η έρευνα ξεκίνησε το 1986 και περατώθηκε το 1993. Ξεκίνησε ακριβώς την ίδια χρόνια που πρωτοδιατυπώθηκε το αίτημα για την αναγνώριση της Γενοκτονίας.

Η μελέτη της εκδόθηκε ένα χρόνο μετά από τις εκδ. Κυριακίδη με τίτλο «Από τον Πόντο στην Ελλάδα. Διαδικασίες διαμόρφωσης μιας Εθνοτοπικης Ταυτότητας».

Η σημασία της ερευνητικής της δουλειάς

Για την πρωτότυπη αυτή εργασία, ο Δ. Γ. Τσαούσης, επιβλέπων καθηγητής της, έγραψε:

«Η εργασία της Μαρίας Βεργέτη, που θα μπορούσε να ενταχθεί στο χώρο της κοινωνικής ιστορίας ή της ιστορικής κοινωνιολογίας, προχωράει πέρα από την επισήμανση της αναλυτικής κατηγορίας και της κοινωνικής πραγματικότητας που είναι η Εθνοτοπικη Ταυτότητα.

Παρακολουθώντας τον τρόπο που αυτή διαμορφώνεται, μετασχηματίζεται και μετεξελίσσεται η συλλογική ταυτότητα μας οδηγεί σε δύο βασικά συμπεράσματα.

-Το πρώτο είναι ότι ο τόπος καταγωγής, έστω και ως μνήμη, κατέχει κεντρική θέση στη διαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας.

-Το δεύτερο, το γεγονός ότι η συλλογική ταυτότητα δεν είναι κάτι το σταθερό και αναλλοίωτο μέσα στο χρόνο. Αρθρώνεται γύρω από κάποιους κεντρικούς άξονες αλλά μεταμορφώνεται και μετασχηματίζεται με βάση τις συλλογικές εμπειρίες , προσδοκίες και μνήμες που βιώνουν και αξιολογούν τα κοινωνικά σύνολα στο πλαίσιο του γενικότερου κλίματος που επικρατεί και τα περιβάλλει την δεδομένη στιγμή.»

Μελετώντας το νέο προσφυγικό κύμα και υπερασπίζοντας τους νέους Πόντιους πρόσφυγες

Με τη έναρξη του τελευταίου μεγάλου προσφυγικού και μεταναστευτικού ρεύματος από την ΕΣΣΔ που κατέρρεε, η Μαρία συμμετείχε σε πρωτοποριακές έρευνες από τις αρχές της δεκαετίας του '90 που είχαν ως στόχο να περιγράψουν τον πληθυσμό και το φαινόμενο ώστε να προτείνουν στη διοίκηση τη διαμόρφωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής.

Ήταν η εποχή που εγώ βρισκόμουν στην Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού, παρά το Υπ.Εξ., και από κοινού με τη Μαρία, το Νοέμβριο 1990, συμβάλλαμε στην οργάνωση στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης του πολύ σημαντικού Συνεδρίου με τίτλο "The Odyssey of Pontic Geeks"

Το συνέδριο στην Οξφόρδη έγινε σε μια ενδιαφέρουσα εποχή, όπου η έξοδος μεγάλων πληθυσμών από την υπό κατάρρευση EΣΣΔ ήταν μέγιστη επιστημονική πρόκληση για τους ευρωπαίους κοινωνικούς επιστήμονες. Οι Γερμανοί του Βόλγα, οι Εβραίοι και οι Έλληνες του Πόντου ήταν οι μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες που είχαν αρχίσει να μεταναστεύουν μαζικά. Το γεγονός αυτό αύξησε το επιστημονικό ενδιαφέρον για την συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα και κατά συνέπεια για το γενικότερο ιστορικό φαινόμενο.

Στο συνέδριο συμμετείχαν οι Anthony Bryer, Peter Mackridge, Patricia Fann, Άρτεμη Ξανθοπούλου, Απόστ. Καρπόζηλος, Μαρία Βεργέτη, Έφη Βουτυρά και εγώ.

Είχα την μεγάλη τύχη να συνεργαστώ μαζί της σε δύο πολύ σημαντικές έρευνες.

Αυτή του Παντείου Πανεπιστημίου και του Υπουργείου Εξωτερικών υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Κούλας Κασιμάτη με τίτλο: «Πόντιοι πρόσφυγες από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Κοινωνική και οικονομική τους ένταξη».

Και της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού υπό την τίτλο: «Ομογενείς από την πρώην Σοβιετική Ένωση».

Η πραγματοποίηση αυτών των δύο σημαντικών ερευνών συνέβαλαν στα να αποτραπούν μεθοδεύσεις απαξίωσης των νέων Ποντίων προσφύγων και μεταναστών, που την ίδια εποχή δυστυχώς λάμβαναν χώρα υπό την κάλυψη του Υπουργείου Εξωτερικών.

Η Μαρία Βεργέτη στο πλαίσιο της διδακτορικής της διατριβής παρακολούθησε το ιστορικό Β' Παγκόσμιο Ποντιακό Συνέδριο που έγινε το 1988 στη Θεσσαλονίκη. Στη φωτογραφία σε μια ταβέρνα στην Άνω Πόλη όπου βρεθήκαμε κατά την παύση των εργασιών του συνεδρίου, εκτός από την Mαρία, βλέπουμε και τον Χρήστο Σαββουλίδη καθώς και στα δεξιά τον Χρήστο Μαχαιρίδη

Τα πηγαία συναισθήματα

Η Μαρία δεν ήταν μια αδιάφορη επιστήμων προς τον πληθυσμό που μελετούσε. Συνδέθηκε συναισθηματικά μαζί του και ένοιωσε αλληλέγγυα τόσο με τα ζητήματα προσφυγικής μνήμης όσο και με την αναγκαιότητα να βοηθηθούν οι νέοι Πόντιοι πρόσφυγες από την ΕΣΣΔ.

Σε μια προσωπική της επιστολή έγραψε:

«…Ας σκύψουμε σοβαρότερα και πιο σεβάσμια σ’ ότι ελάχιστο έχει απομείνει από τη λαίλαπα του αφανισμού.

Ας μεταλαμπαδεύσουμε όλοι εμείς που ασχολούμαστε, τη φλόγα των αδικοχαμένων που φτεροκοπούν δίπλα μας.»

Καλό ταξίδι Μαρία!

*Ο ΒΛΑΣΗΣ ΑΓΤΖΙΔΗΣ, είναι διδάκτωρ νεότερης ιστορίας του ΑΠΘ