Η Ποντιακή και η Κυπριακή διάλεκτος είναι διάλεκτοι της Ελληνικής γλώσσας που ομιλούνται από τους Πόντιους και τους Κύπριους. Οι μεν Πόντιοι κατοικούσαν στις νότιες-νοτιοανατολικές ακτές και στα ρωσικά και γεωργιανά παράλια της Μαύρης Θάλασσας και σήμερα ομιλούνται από τους απογόνους των προσφύγων που κατέφυγαν στην Ελλάδα μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923 είτε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης αλλά ζούνε και σε αρκετά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις ΗΠΑ, στη Ρωσία.
Οι δε Κύπριοι εκτός από τη πλειονότητα που ζούνε στη Κύπρο υπάρχουν και αρκετές χιλιάδες που ζούνε στην Ελλάδα, την Αγγλία, την Αυστραλία και στις ΗΠΑ.
Ας δούμε πιο αναλυτικά τη κάθε διάλεκτο.
Η ποντιακή διάλεκτος έχει τις ρίζες της στην ελληνική και έχει δεχτεί επιδράσεις στο λεξιλόγιο της από τη γλώσσα του Καυκάσου, τη Τουρκική, και από το λεξιλόγιο των Βενετσιάνων της Τραπεζούντας. Βέβαια οι ξένες λέξεις που εντάχθηκαν στο λεξιλόγιο τους εξελληνίστηκαν και ακολούθησαν το ελληνικό σύστημα στη προφορά τους. Η πρώτη σύνδεση του ελληνισμού με το Πόντο σύμφωνα με τη μυθολογία ξεκινά όταν ο Φρίξος έφερε το χρυσόμαλλο δέρας από τη Κολχίδα του Εύξεινου Πόντου για να ακολουθήσει τον 8ο πχ αιώνα εγκατάσταση Ελλήνων κυρίως από την Ιωνία.
Θα ακολουθήσουν η Ρωμαϊκή περίοδος, η Βυζαντινή και μετά την Άλωση της Πόλης η απόλυτη κυριαρχία των Οθωμανών. Τρεις περίοδοι που η Ποντιακή διάλεκτος παρέμεινε αναλλοίωτη. Το 1923 με τη Συνθήκη της Λοζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών λόγω θρησκεύματος οι Έλληνες του Πόντου κατέφυγαν στην Ελλάδα.
Οι λόγιοι του Πόντου ερχόμενοι στην Ελλάδα προσπάθησαν και άρχισαν να κάνουν γνωστή την ποντιακή λογοτεχνία και τα έργα των Ποντίων πεζογράφων κυρίως του 19ου αιώνα γιατί παλαιότερα γραπτά έργα πολύ λίγα είχαν σωθεί. Η σύγχρονη λογοτεχνία, ποίηση και πεζογραφία στη Ποντιακή διάλεκτο αρχίζει κυρίως στην Ελλάδα από το 1923 μέχρι τις μέρες μας.
Η Σοφία Ιακωβίδου που παρουσιάζουμε σήμερα τη ποιητική της συλλογή στη Ποντιακή διάλεκτο έχει γράψει μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη με θέμα την ιστορική επισκόπηση της ποντιακής ποίησης που διαβάζοντας την έχεις μια συνολική εικόνα για ότι έχει γραφεί στη Ποντιακή διάλεκτο.
Τα πρώτα πεζά στον Ελλαδικό χώρο δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και εφημερίδες όπως τα Ποντιακά Φύλλα,1936, Ποντιακή Εστία,1950, Ποντιακά Χρονικά,1958, Ποντιακοί Αντίλαλοι, 1977, Ποντιακή Ηχώ, 1981 Ποντιακό Βήμα, 1985.
Τα θέματα που απασχολούν τους λογοτέχνες είναι κυρίως η νοσταλγία για το Πόντο που άφησαν πίσω τους. Μια νοσταλγία που είναι πάντα ζωντανή μέσα στα κείμενα των Ποντίων λογοτεχνών. Και όπως γράφει η Σοφία στη μελέτη της: «Η πλούσια και ποικίλη ποντιακή λογοτεχνία δίνει το μέτρο της πνευματικής παρουσίας ενός λαού, με μυστηριώδη ζωτικότητα και σπάνιο λυρισμό και μας αποκαλύπτει την ποιότητα και την πεμπτουσία ενός πολιτισμού που ζει και γράφει ο Ποντιακός Ελληνισμός.» Κι αυτή η παρουσία και η νοσταλγία διατηρείτε ζωντανή μέσα από τους συλλόγους των Ποντίων σε όλη την Ελλάδα.
Την ίδια νοσταλγία νοιώθουν και οι Κύπριοι λογοτέχνες και γράφουν για τη κατεχόμενη εδώ και 50 χρόνια Βόρεια Κύπρο. Η Κυπριακή διάλεκτος κι αυτή μια τοπική διάλεκτος της Ελληνικής γλώσσας κρατιέται ζωντανή εδώ και αιώνες.
Το 1960 που η Κύπρος ανεξαρτοποιήθηκε από την Αγγλία, στο σύνταγμα όπως το όρισαν οι Άγγλοι, επίσημη γλώσσα του νέου Κυπριακού κράτους είναι η Ελληνική και η Τουρκική γλώσσα.
Παρόλο που στο επίσημο γραπτό και προφορικό λόγο, στα σχολεία. στα μέσα ενημέρωσης, ομιλείτε η κοινή νεοελληνική γλώσσα, στη καθημερινότητα τους οι Κύπριοι συνομιλούν στη Κυπριακή διάλεκτο. Βέβαια στη διάλεκτο υπάρχουν πολλές προσμίξεις λέξεων από τους διάφορους κατακτητές της Κύπρου. Τους Φράγκους, τους Ενετούς, τους Τούρκους, τους Άγγλους όπως και από διάφορες εθνότητες που ζούνε στη Κύπρο, Τουρκοκύπριοι, Αρμένιοι, Λατίνοι και Μαρωνίτες. Για όλες αυτές τις εθνότητες που ζούνε στη Κύπρο, κοινή γλώσσα είναι η Κυπριακή διάλεκτος.
Στη λογοτεχνία τα περισσότερα έργα των Ελληνοκυπρίων είναι στη νεοελληνική γλώσσα. Υπάρχουν όμως και αρκετά βιβλία κυρίως ποίησης που είναι στη καθομιλουμένη Κυπριακή διάλεκτο. Και αυτοί που καθιέρωσαν τη Κυπριακή διάλεκτο στη ποίηση είναι πρώτα ο Βασίλης Μιχαηλίδης με τα έργα του κυρίως μεταξύ του 1885 και του 1906 και ο Δημήτρης Λιπέρτης τη δεκαετία μετά το 1910. Τους ακολούθησαν και άλλοι λογοτέχνες μέχρι τις μέρες μας. Η Τουρκική εισβολή - κατοχή του 1974 με τις τραγικές συνέπειες σε όλη τη ζωή της Κύπρου, θα επηρεάσει και το έργο των λογοτεχνών κυρίως αυτής της γενιάς που λίγο μετά το 74 με έργα τους και στη νεοελληνική και στη Κυπριακή διάλεκτο.
Και ένα από τα θέματα που τους απασχολούν είναι η νοσταλγία για τη κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, όπως και οι Πόντιοι λογοτέχνες είχαν τη νοσταλγία για το Πόντο. Κυπριακή και Ποντιακή διάλεκτος έχουν και οι δυο τα ίδια αρχαϊκά χαρακτηριστικά και την ίδια ελληνικότητα.
Κλείνοντας θα σας διαβάσω ένα ποίημα σύγχρονου ποιητή που γράφει στη Κυπριακή διάλεκτο και ένα ποίημα της να μας διαβάσει η Σοφία στη Ποντιακή διάλεκτο.
ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΥΝΑΙΚΑΝ
Μπροστά σου υποκλίνομαι που σεβασμόν τζιαι μόνον
στην δύναμήν σου να γεννάς, ν’ αντέχεις τόσον πόνον,
να είσαι της ζωής πηγή στα βάθη των αιώνων!
Μπροστά σου υποκλίνεται τζι ο πιο σκληρός σατράπης,
γιατί είσαι μάνα του, αρφή, σύντροφος τζιαι προστάτης,
η πιο μεάλη του χαρά τζι αιτία της αγάπης!
Μπροστά σου υποκλίνεται ολόκληρη η πλάση,
γιατί έδωκές της νόημαν, λόγον να σε θαυμάσει,
που γίνηκες ο θεμελιός, της ύπαρξής μας βάση!
