Τις περιλήψεις των εισηγήσεων των επιστημόνων που μετέχουν στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο «Ποντι-α-κή: Όψεις του σήμερα, προοπτικές του αύριο. Σκιαγραφώντας δρόμους και διαδρομές.», το οποίο πραγματοποιείται με πρωτοβουλία της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος (ΠΟΕ) στη Φλώρινα, από την Παρασκευή 30 Σεπτεμβρίου 2022, έως την Κυριακή 2 Οκτωβρίου 2022, έδωσαν στη δημοσιότατα οι διοργανωτές.
Στο Επιστημονικό Συνέδριο, συμμετέχουν διακεκριμένοι γλωσσολόγοι, επιστήμονες της ελληνικής αλλά και διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας.
Οι εργασίες του Επιστημονικού Συνεδρίου, θα αρχίσουν την Παρασκευή 30 Σεπτεμβρίου στις 19.30, με την επίσημη έναρξη και θα συνεχιστούν το Σάββατο 1 και την Κυριακή 2 Οκτωβρίου, με τις εισηγήσεις των επιστημόνων και θα διεξαχθούν στο Πολιτιστικό Κέντρο Φλώρινας, στην Αίθουσα «Θεόδωρος Αγγελόπουλος».
Όσοι επιθυμούν την εξ αποστάσεως παρακολούθηση του Επιστημονικού Συνεδρίου, μπορούν να επισκεφθούν τον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.livemedia.gr/pontiaka2022 και να πραγματοποιήσουν -απαραιτήτως- την προεγγραφή τους.
Περιλήψεις Εισηγήσεων
Svetlana Berikashvili, Ερευνήτρια Αγγλικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Georg - August, Göttingen, Πανεπιστήμιο Ilia State, Τιφλίδα.
«Η οριστικότητα της ομιλούμενης ποντιακής στη Γεωργία.»
Η παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζει μία εμπειρική μελέτη στην επιρροή λόγω επαφής της γεωργιανής και της ρωσικής, αναφορικά με την οριστικότητα της ποντιακής, όπως ομιλείται στη Γεωργία. Η έρευνα βασίζεται σε αποκτημένα δεδομένα ως αποτέλεσμα αυθεντικής έρευνας πεδίου, διαθέσιμη στην ερευνητική κοινότητα μέσω TLA (έκδοση 2019). Η ανακοίνωση περιορίζεται σε ένα γραμματικό φαινόμενο σχετικό με την οριστικότητα, κυρίως αναφορικά με τη χρήση των οριστικών άρθρων. Ειδικότερα επικεντρώνεται: (α) στην επιλεκτική υποχώρηση της οριστικότητας που παρουσιάζεται στις πολύ-οριστικές και τις κτητικές δομές και (β) στην επέκταση της διαφορικής δήλωσης υποκειμένου (ΔΔΥ) στα θηλυκά ουσιαστικά. Ο ισχυρισμός πως αυτές οι μεταβολές προκύπτουν λόγω επαφής με γλώσσες με λανθάνουσα μορφή οριστικότητας.
Θεόδωρος Καλ / Thede Kahl, Καθηγητής, Πανεπιστήμιο της Ιένα (Jena, Γερμανία) Διευθυντής του Vanishing Languages and Cultural Heritage Commission, Βιέννη
«Το «παρακάθ’» ή το «μουχαπέτ’» και η σημασία του για την ποντιακή ταυτότητα στην Ελλάδα και την Τουρκία.»
Στην καθημερινή ζωή, η έννοια της ταυτότητας συνδέεται στενά με την εθνική ταυτότητα. Σε περιπτώσεις όπου η εθνική ταυτότητα είναι λιγότερο σημαντική, οι τοπικές, πολιτιστικές και ατομικές ταυτότητες μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία. Κοινά στοιχεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μπορούν να δημιουργήσουν μια κοινή ταυτότητα και μια ισχυρή αίσθηση συνοχής. Στην περίπτωση της Ελλάδας η υψηλή ταύτιση των Ποντίων με τους ποντιακούς χορούς γίνεται αμέσως αντιληπτή. Τι γίνεται όμως με το λεγόμενο παρακάθ’, το μουχαπέτ’, ως αυθόρμητη πράξη μιας παρέας που σε πολλές περιπτώσεις εισχωρεί σε μουσική, αλλά συνήθως με επιτραπέζιους και λιγότερο χορευτικούς σκοπούς; Πρόκειται για έναν παραδοσιακό τρόπο διασκέδασης των Ποντίων που επιβίωσε μέχρι τη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη εποχή μας. Το παρακάθ’ μέχρι και σήμερα χαρακτηρίζεται από κοινά βιώματα και ακούσματα των συμμετεχόντων (συνήθως 4-10 άντρες) και από έναν ιερό σεβασμό μεταξύ των μελών, Ποντίων και μη, μεγάλων και νέων, αλλά και από σεβασμό στην παράδοση, το ρεπερτόριο και τη θεματολογία. Ποια είναι η σημασία του παρακάθ’ ως στοιχείο του κοινού πολιτισμού χριστιανών και μωαμεθανών Ποντίων σε Ελλάδα και Τουρκία; Ποια είναι η σημασία των (μη επαγγελματιών) μουσικών, των διστίχων που τραγουδούν, της γλώσσας που χρησιμοποιούν, του ποτού που καταναλώνουν, του χορού που (δεν) ακολουθεί; Ο εισηγητής έχει ασχοληθεί με τη γλώσσα και την μουσική των Ποντίων σε επιτόπιες έρευνες στην Τουρκία και την Ελλάδα, έχει παρακολουθήσει πολλά μουχαπέτια και προσπαθεί να δείξει τις κύριες διαφορές στις δύο χώρες.
Μαρία Καραλή / Maria Karali Επίκουρη Καθηγήτρια, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
«Ποντιακό αλφάβητο και τα διακριτικά του χαρακτηριστικά.»
Η γλώσσα είναι δημιουργός ταυτότητας, προσωπικής, συλλογικής, εθνικής, βασική αρχή της γλωσσολογίας. Αλλά και η γραφή, ως ανθρώπινο δημιούργημα, που αποτυπώνει γλωσσικά χαρακτηριστικά, γίνεται σταθερά και διαχρονικά φορέας ιδεολογιών, και πολύ συχνά, εθνικής ταυτότητας. Αυτό το γνώρισμα έχει πολλές μορφές: μπορεί να επιλεγεί ένα σύστημα γραφής για το ιδεολογικό του φορτίο (το λατινικό αλφάβητο ως ένδειξη ευρωπαϊκής ταυτότητας για την τουρκική). Μπορεί να σταθεροποιηθεί η προτίμηση συγκεκριμένου διαφορετικού σχήματος για γραφήματα που δηλώνουν τον ίδιο ήχο, π.χ. ελληνικό Λ, που οδηγεί σε ελληνικό κατά βάση, αλλά εν τέλει λατινικό L για τον ήχο /l/. Μπορεί να δημιουργηθεί/καθιερωθεί παραλλαγμένο γράφημα με αντικατοπτρισμό: φοινικικό ꓱ ελληνικό Ε, ή με μερική επέμβαση: κυριλλικό Ͷ από ελληνικό Η. Το σχήμα των γραμμάτων επομένως συνάπτεται με και αναμεταδίδει κάποιες αόρατες ή υπόρρητες πλευρές του γλωσσικού μηνύματος, όπως η γοτθική, Gothic, ή μια καλλιγραφική γραμματοσειρά σε προσκλητήρια. Σε άλλες περιπτώσεις η επιλογή ή παραλλαγή γραφημάτων οφείλεται στην φωνητική πραγματικότητα μιας γλώσσας, όπως το ισπανικό ñ στο mañana, ή το γερμανικό Umlaut στο Gast αλλά Gӓste. Η προσθήκη διακριτικών χαρακτηριστικών και όχι η δημιουργία ενός νέου εντελώς συστήματος οφείλεται αφενός σε μια αίσθηση οικονομίας, να διατηρηθεί ένα υπάρχον σύστημα γραφής, επειδή εξυπηρετεί τις φωνητικές, συνάμα όμως και τις ιδεολογικές ανάγκες μιας γενικότερης πολιτισμικής συνοχής. Τα διακριτικά πρόσθετα σύμβολα στα γραφήματα εξυπηρετούν πρωτίστως μια πιεστική γλωσσική ανάγκη, να δηλωθούν οπτικά διαφορετικά φωνήματα ή φθόγγοι. Το ποντιακό αλφάβητο ανήκει εδώ. Διατηρεί το νεοελληνικό σύστημα με όλες του τις ανακρίβειες, για προφανείς εθνικούς λόγους, την αίσθηση της ελληνικής ταυτότητας, αλλά από μια εξίσου συναρπαστική ανάγκη, που υπηρετεί παράλληλα και την προηγούμενη, να εκφράσει τις διαφορετικές εθνογλωσσικές ποικιλίες της ποντιακής, καταφεύγει στη χρήση πρόσθετων διακριτικών στοιχείων, για ιδιαίτερα φωνήματα της ποντιακής και συνιζήσεις ενδολεξικές ή σε συνταγματική εκφορά. Αποδεικνύεται για μια ακόμη φορά πως τα συστήματα γραφής και τα συστατικά τους δεν αποτελούν μιαν αφηρημένη μεταφυσική δημιουργία. Τα χαρακτηριστικά τους είναι συνειδητά δημιουργήματα των ομιλητών και των απόψεων τους για τη γλώσσα που μιλούν. Τα αθώα τυπογραφικά λοιπόν σύμβολα, όπως τα διακριτικά του ποντιακού αλφαβήτου, γίνονται δείκτες μιας περήφανης εθνικής γλωσσικής ταυτότητας και αναδεικνύουν εμβληματικά φωνολογικά χαρακτηριστικά της ποντιακής διαλέκτου.
Πέτρος Καρατσαρέας / Petros Karatsareas Επίκουρος Καθηγητής Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Westminster, Λονδίνο
«Οι ποντιακές ποικιλίες ως κλειδί για τη μελέτη της διαχρονίας των μικρασιατικών διαλέκτων.»
Σκοπός μου μέσα από την παρούσα συμβολή είναι να αναδείξω τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν οι γεωγραφικές ποικιλίες της ποντιακής διαλέκτου στις προσπάθειες των ιστορικών γλωσσολόγων να ανασυνθέσουν την διαχρονική εξέλιξη των διαλέκτων της μικρασιατικής ενδοχώρας (Καππαδοκικής, Φαρασιώτικης, Σιλλιώτικης), για τις οποίες διαθέτουμε ελάχιστες γραπτές μαρτυρίες πριν από τις πρώτες καταγραφές τους τον 19ο αιώνα. Χάρη στις ενδοδιαλεκτικές της διαφοροποιήσεις αφενός και στον γενικότερο συντηρητικό της χαρακτήρα αφετέρου, η Ποντιακή μπορεί να αναπληρώσει την έλλειψη γραπτών μαρτυριών και να χρησιμοποιηθεί ως τεκμήριο ιστορικής εξέλιξης. Ως παράδειγμα εφαρμογής αυτής της μεθοδολογικής προσέγγισης, την οποία ονομάζω «η διατοπία ως διαχρονία», χρησιμοποιώ την ανασημασιοδότηση του συστήματος του γραμματικού γένους στην Ποντιακή, το οποίο προτείνω ότι προηγείται ιστορικά της σχεδόν παντελούς απώλειας συμφωνίας γραμματικού γένους που παρουσιάζει η Καππαδοκική.
Μαριλένα Καρυολαίμου / Marilena Kariolemou Καθηγήτρια Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου
«Ποντιακή, ελληνικές ποικιλίες της περιφέρειας και γλώσσες απειλούμενες με εξαφάνιση.»
Στην ανακοίνωση συζητείται η ταξινόμηση της ποντιακής στις ελληνικές ποικιλίες της περιφέρειας στις οποίες συγκαταλέγονται επίσης η κυπριακή και η γκρίκο ή γκρεκάνικο της νοτίου Ιταλίας και εξετάζονται τα γλωσσικά και κοινωνιογλωσσικά κριτήρια κατάταξης στην κατηγορία αυτή. Εξετάζονται, επίσης, ζητήματα σχεδιασμού και κυρίως η προβολή της ποντιακής ως ποικιλίας απειλούμενης με εξαφάνιση και η δυνατότητα στήριξής της μέσα από σχεδιασμένες και συστηματικές δράσεις που θα λαμβάνουν υπόψη τη χαρτογράφηση των ομιλητριών/ών, τις γλωσσικές πρακτικές, το βαθμό γλωσσικής επάρκειας σε συγχρονικό επίπεδο και τις γλωσσικές στάσεις.
Maxim Kisilier Αναπληρωτής Καθηγητής Νέας Ελληνικής Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Αγίας Πετρούπολης
«Ποντιακή διάλεκτος και ψηφιακές τεχνολογίες.»
Οι ποντιακές σπουδές έχουν μακρά ιστορία, όμως ακόμη υπάρχει έλλειψη από καλά λεξικά και γενικές γραμματικές περιγραφές της ποντιακής με συγκριτική ανάλυση προς τις περιφερειακές ιδιαιτερότητες και ποικιλίες. Το 2019 ξεκίνησα ένα project που στόχευε στη δημιουργία ενός συνόλου υψηλής τεχνολογίας ψηφιακών γλωσσολογικών εργαλείων για τις ποντιακές σπουδές, σχεδιασμένο όχι μόνο για γλωσσολόγους, αλλά και για απλούς χρήστες που ενδιαφέρονται για τα ποντιακά ώστε να καλύπτονται σκοποί ευρημάθειας όσο και εκπαιδευτικοί.
Τα εργαλεία αυτά είναι:
1. ψηφιακό ποντιακό λεξικό.
2. corpus ποντιακής γλώσσας.
3. μορφολογική ανάλυση.
Η πρώτη δοκιμαστική εκδοχή, με μόνο 17 τυχαία επιλεγμένες αναφορές, δημιουργήθηκε τον Δεκέμβριο του 2019. Το ποντιακό ηλεκτρονικό λεξικό έχει πολυγλωσσικές διεπαφές (Ρώσικα, Νέα Ελληνικά, Αγγλικά και Τουρκικά) και μπορεί να παρέχει στον χρήστη όχι μόνο τις μεταφράσεις από ποντιακά σε καθεμία από τις τέσσερις γλώσσες διεπαφής (η ολοκληρωμένη εκδοχή θα μπορεί να μεταφράζει και στην ποντιακή), αλλά και παραδείγματα χρήσης από τις τοπικές παραλλαγές με ηχητικό ντοκουμέντο από φυσικούς ομιλητές και ολοκληρωμένα παραδείγματα, πληροφορίες μορφολογικής παραγωγής, ετυμολογίας, συνωνύμων, αντωνύμων, λεξικών και σημασιολογικών κλάσεων. Είναι σημαντικό ότι το λεξικό θα είναι αποτέλεσμα συνεργασίας γλωσσολόγων και τοπικών ποντιακών κοινοτήτων.
Το corpus της ποντιακής γλώσσας θα βασίζεται στην πλατφόρμα "Tsacorpus", που έχει ειδικά δημιουργηθεί από τον Timofey Akhangelsky το 2018, για το corpus της Τσακώνικης (δεν ξεκίνησε για οικονομικούς λόγους), στο corpus της Νέας Ελληνικής (σε εξέλιξη, παλαιότερη εκδοχή διαθέσιμη στο http://webcorpora.net/GreekCorpus/search/?interface_language=en, access date 29.02.2020) και το Albanian National Corpus (http://albanian.web-corpora.net/index.html, access date29.02.2020). Το corpus της ποντιακής γλώσσας θα περιλαμβάνει βιβλία δημοσιευμένα στα ποντιακά στην ΕΣΣΔ την περίοδο 1930 – 1937, λαογραφία δεδομένα έρευνας πεδίου διαδικτυακά κείμενα, σύγχρονα ποντιακά τραγούδια και ποίηση.
Η μορφολογική ανάλυση στηρίζεται περισσότερο σε δεδομένα, παρά στις υπάρχουσες γλωσσολογικές περιγραφές και ο ρόλος της είναι η αναγνώριση των γραμματικών τύπων και η συλλογή παραδειγμάτων (και οι δύο διαδικασίες θα πρέπει να εκτελούνται αυτόματα με τη βοήθεια των παραδειγμάτων του corpus). Aυτό το εργαλείο θα μπορούσε να γίνει ένας σημαντικός βοηθός για τη μορφική λείανση των ποντιακών κειμένων.
Στην αναφορά μου δεν σκοπεύω να περιγράψω αναλυτικά το ψηφιακό λεξικό, το γλωσσικό corpus, το εργαλείο μορφολογικής ανάλυσης. Θα ήθελα να δώσω έμφαση στα γλωσσολογικά θεωρητικά προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπίσω δουλεύοντας σε αυτό το project, για παράδειγμα:
1. ποιες ποικιλίες της ποντιακής υπάρχουν τώρα και τι διαφορές επιδεικνύουν;
2. ποιοι μορφολογικοί τύποι σχετίζονται με το εργαλείο μορφολογικής ανάλυσης;
3. ο αριθμός των κλιτικών/συζευγμένων τύπων και αν υπάρχει τρόπος να συνδυαστούν τουλάχιστον μερικοί από αυτούς.
4. ποια ήταν η γλώσσα της Σοβιετικής ποντιακής λογοτεχνίας, πραγματική διάλεκτος ή κάποια επέκταση της Δημοτικής;
Πιστεύω ότι τα αποτελέσματα του ποντιακού project θα είναι σημαντικά όχι μόνο για τις ποντιακές σπουδές, αλλά και για άλλες ελληνικές διαλέκτους, και επίσης όχι μόνο ως θεωρητικό υπόβαθρο, αλλά και ως τεχνολογία έτοιμη για χρήση και εκτέλεση.
Αρχόντισσα Κωνσταντινίδου / Archontissa Konstantinidou, Φιλόλογος, M.Εd. «Διδακτική της Γλώσσας και της Λογοτεχνίας», Πιστ. Εκπ/τρια Ποντιακής Διαλέκτου
«Η διδασκαλία του λεξιλογίου στην ποντιακή διάλεκτο: Διδακτικές στρατηγικές κι ενδεικτικές προτάσεις.»
To ενδιαφέρον και η ολοένα αυξανόμενη μελέτη και διδασκαλία των γλωσσών προφορικής παράδοσης κατέστησε σαφή την ανάγκη για εύρεση και σχεδιασμό των κατάλληλων γλωσσοδιδακτικών μεθόδων. Στα πλαίσια αυτής της αναγκαιότητας η παρούσα εισήγηση εστιάζει στη χρήση του λεξιλογίου στην ποντιακή διάλεκτο και στις συχνότερα χρησιμοποιούμενες στρατηγικές διδασκαλίας κι εκμάθησής του. Αρχικά, θα γίνουν θεωρητικές προσεγγίσεις αναφορικά με τα διακριτικά χαρακτηριστικά του λεξιλογίου στην ποντιακή διάλεκτο με έμφαση σε σημασιολογικές συνιστώσες και σε λεξικολογικούς παράγοντες, που προσδιορίζουν και διαμορφώνουν τα πλαίσια διδασκαλίας της ποντιακής. Στη συνέχεια θα παρατεθούν οι συχνότερες διδακτικές στρατηγικές του λεξιλογίου στην ποντιακή διάλεκτο και, τέλος, ενδεικτικές προτάσεις διδασκαλίας.
Τριαντάφυλλος Κωτόπουλος / Triantafillos Kotopoulos, Καθηγητής Δημιουργικής Γραφής και Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Σοφία Ιακωβίδου / Sofia Iakovidou, Διπλωματούχος Αγρονόμος & Τοπογράφος Μηχανικός Α.Π.Θ., Μεταπτ. Φοιτήτρια Κ.Δ.Μ.Π.Σ. «Δημιουργική Γραφή» (Π.Δ.Μ. - Α.Π.Θ.)
«Η ποντιακή λογοτεχνική παραγωγή ως ζωοποιός ποντιακή γλώσσα.»
Η ποντιακή διάλεκτος παρουσιάζει μοναδικό ενδιαφέρον σε διεθνές επίπεδο, καθώς, ενώ δεν χρησιμοποιείται στον καθημερινό λόγο, στην προφορική της διάσταση δηλαδή, καλλιεργείται με απρόσμενα εντυπωσιακό τρόπο στη γραπτή της αποτύπωση. Σ’ αυτή τη γλώσσα συνέγραψαν λογοτεχνία οι πόντιοι πρόσφυγες της πρώτης γενιάς αναπαριστώντας τον τραγικό και ανεπούλωτο αποχαιρετισμό της μητέρας πατρίδας, όπως οι Φίλωνας Κτενίδης και Γεώργιος Ζερζελίδης. Την ίδια όμως γλώσσα χρησιμοποίησαν και οι νεότεροι πόντιοι συγγραφείς, τρίτης και τέταρτης γενιάς, όπως ο Κώστας Διαμαντίδης. Ο τελευταίος αποδίδει με γλαφυρότητα, λυρικότητα και με ένα ευφυές ιδιωματικό χιούμορ αριστοφανικού τύπου την κοινωνική και ταξική ανισότητα που βίωσαν οι πρόσφυγες, την αλληλεπίδραση με τους γηγενείς πολιτισμούς, τον δύσβατο βιοπορισμό, το μετεμφυλιακό πάθος, τον πειθαναγκασμό της ξενιτιάς, αλλά και τον έρωτα και τις χαρές της δύσκολης νέας ζωής. Οι πόντιοι συγγραφείς μας χάρισαν υψηλά δείγματα λογοτεχνίας, μιας γλώσσας «μέσα στη γλώσσα», καθώς κατέχουν άριστα τη δική τους ελληνική διάλεκτο αποκαλύπτοντας την αρχιτεκτονική των κυτταρικών αναμνήσεων.
Στη δική μας εισήγηση μελετάμε τη μοναδική αυτή ικανότητα της ποντιακής γλώσσας να μην «μιλιέται» προφορικά, αλλά να μας χαρίζει σπουδαία γραπτά λογοτεχνικά κείμενα, μέσα από τη συγκριτική συνεξέταση τριών έργων που έχουν γραφτεί στην ποντιακή διάλεκτο και εντάσσονται σε διαφορετικά λογοτεχνικά είδη. Το διήγημα «Το Καλαντόνερον» του Ζερζελίδη Γεώργιου, γραμμένο στο ιδίωμα της Ματσούκας του Πόντου, το οποίο πρόσφατα αποδόθηκε στην νεοελληνική από τον κ. Χριστόφορο Χριστοφορίδη, το βιβλίο «Η καμπάνα του Πόντου», ένα μακροσκελές επικολυρικό ποίημα του Φίλωνα Κτενίδη και την ποιητική συλλογή «Το ¨Αχ¨ το υστερ’νον» του Κώστα Διαμαντίδη. Επίσης, μελετάμε και ποντιακά παραδοσιακά δίστιχα αφενός ως δείγματα υψηλής λογοτεχνικής αισθητικής και γλωσσολογικού θησαυρού της ποντιακής διαλέκτου και αφετέρου ως ενδεικτικά παραδείγματα μιας γλώσσας που σαρκώνεται και αναζωογονείται στη γραπτή της αποτύπωση.
Αναστασία Μαχαιρίδου / Anastasia Machairidou Φιλόλογος, Μ.Α. Γλωσσολόγος, Διαπ. Εκπ/τρια Ποντιακής Διαλέκτου
«Η Ποντιακή Κοινωνιο-ιδωμένη: από τους κληροδότες στους κληρονόμους και από την κατάκτηση στην εκμάθηση.»
Κύριος άξονας της παρούσας εισήγησης είναι η κοινωνιογλωσσολογική θεώρηση της ποντιακής. Θα συζητηθεί η φύση και η θέση ενός «παραδοσιακού» διαλεκτικού συστήματος στη σύγχρονη εποχή. Πώς εξελίσσεται στον ρου του χρόνου, πώς διαμορφώθηκε και -εν εξελίξει- διαμορφώνεται συγχρονικά, πώς επηρεάζεται από τις κοινωνικές αλλαγές και συνθήκες, πώς και κατά πόσο μεταδίδεται στις επερχόμενες γενιές, πώς και κατά πόσο έχουν επηρεαστεί οι χρήσεις και οι χρήστες της. Θα περιγραφούν οι τύποι των ομιλητών και ο τρόπος με τον οποίο αυτοί διαμορφώνονται, αλλά και διαμορφώνουν την κατάσταση. Θα δειχθεί το συναισθηματικό φορτίο που φέρει, ως γλώσσα κληρονομιάς και βασικό ταυτοτικό στοιχείο. Τα παραπάνω θα εξεταστούν λαμβάνοντας υπόψη και το γεγονός ότι η ποντιακή αποτελεί αντικείμενο διδασκαλίας, κρατικών και ιδιωτικών φορέων, ήδη από το 2015. Η παρούσα συζήτηση στηρίζεται στο θεωρητικό πλαίσιο και στα ερευνητικά ευρήματα της μεταπτυχιακής μου διατριβής, με θέμα «Κοινωνιο-γλωσσολογική θεώρηση της ποντιακής διαλέκτου με αφετηρία τις δομές εκπαίδευσης ενηλίκων», που έχει κατατεθεί στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, τον Μάρτιο του 2021.
Φοίβος Παναγιωτίδης / Phoevos Panagiotidis, Καθηγητής Θεωρητικής Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου
«Γλώσσα, διάλεκτος, ιδίωμα: τί είναι τα ποντιακά;
Σε αυτή τη γενική εισαγωγή θα εξετάσουμε τους τρεις όρους που χρησιμοποιούμε στην Ελλάδα για να μιλήσουμε για γλωσσικές ποικιλίες: γλώσσα, διάλεκτος και ιδίωμα. Θα αναλύσουμε τη χρήση και τις συνυποδηλώσεις των όρων αυτών προτού τεκμηριώσουμε γιατί και οι τρεις τους είναι ακατάλληλοι προς χρήση όταν προσεγγίζουμε τις γλωσσικές ποικιλίες επιστημονικά. Ειδικά για τα ποντιακά, θα εξετάσουμε γιατί εκτός από φορτισμένοι και χρωματισμένοι από προκαταλήψεις οι όροι γλώσσα, διάλεκτος και ιδίωμα είναι και αναλυτικά προβληματικοί.
Δημήτρης Παπαζαχαρίου / Dimitris Papazachariou, Αναπληρωτής Καθηγητής Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Πατρών
«Γλωσσική επαφή και δημιουργία μίας νέας Ποντιακής Κοινής: Άγιος Βαρθολομαίος Φλώρινας.»
Με τη συγκεκριμένη ανακοίνωση θα παρουσιάσουμε τις φωνητικές και φωνολογικές αλλαγές που έχουν συμβεί στην Ποντιακή, όπως αυτή μιλιέται από μεσήλικες και ηλικιωμένες ομιλήτριες της Ποντιακής στον Άγιο Βαρθολομαίο Φλώρινας. Αναλυτικότερα, θα μιλήσουμε για την εξαφάνιση τριών φωνηέντων, των [y], [ɯ] & [œ], το σταμάτημα του φωνολογικού φαινομένου της συνάρθρωσης των [i]+[a] & [e]+[a] σε [æ], και των [i]+[o] & [e]+[o] σε [œ], τη φωνητική πραγμάτωση των φωνηέντων, καθώς και της εμφάνισης ενός νέου μορφοφωνολογικού φαινομένου στην κατάληξη του πληθυντικού των ουδετέρων. Το ενδιαφέρον με τις παραπάνω αλλαγές είναι ότι στην ουσία μπορούν να ερμηνευτούν ως αποτέλεσμα των γλωσσικών μηχανισμών της εξομοίωσης (levelling), συστηματοποίησης (simplification) και επαναπροσδιορισμού (reallocation), δηλαδή των τριών γλωσσικών μηχανισμών που εμφανίζονται μετά από μακροχρόνια γλωσσική επαφή. Σύμφωνα με τη θεωρία της Γλωσσικής Επαφής, η εμφάνιση και των παραπάνω τριών γλωσσικών μηχανισμών πιστοποιεί την εμφάνιση μίας νέας Κοινής, και στην ουσία δείχνει ότι η Ποντιακή, όπως τουλάχιστον μιλιέται στον Άγιο Βαρθολομαίο Φλώρινας, έχει εξελιχθεί σε μία νέα Ποντιακή Κοινή, εξαιτίας της επαφής της με την Κοινή Νέα Ελληνική.
Andreea Pascaru Ανθρωπογλωσσολόγος, Vanishing Languages and Cultural Heritage Commission, Βιέννη
«Προκλήσεις στη διατήρηση των γλωσσών πολιτισμικής κληρονομιάς: Η Ποντιακή στη Βόρεια Ελλάδα. Μία μελέτη περίπτωσης.»
Λέξεις - Κλειδιά: Γλωσσική Πολιτική στην Ελλάδα, Ποντιακά, γλωσσικό κύρος, γλώσσα κληρονομιάς
Αυτή η τοποθέτηση θα αναλύσει τη διαδικασία σχηματισμού γλωσσικής ταυτότητας στις ποντιακές κοινότητες της Βόρειας Ελλάδας, δίνοντας έμφαση στη γλωσσική ανάπτυξη και στη σύνδεσή της με την κοινωνική ζωή. Καλύπτοντας τις έννοιες της ιδεολογίας και της κυριαρχίας, καθώς και την επιρροή τους στην κατασκευή της ταυτότητας, θα εξετάσω προσεκτικά τη γλώσσα υπό την επίδραση της κοινωνίας. Παράλληλα, στηριζόμενη σε υλικό έρευνας πεδίου, θα συζητήσω για τις όψεις της μεταβολής της γλωσσικής ταυτότητας σε κάποιες ποντιόφωνες κοινότητες στη Βόρεια Ελλάδα. Θα μελετήσω στοιχεία που συνδέονται με το κοινωνιογλωσσικό περιβάλλον των ποντιόφωνων και τα αποτελέσματά του στην γλωσσική επάρκεια, τον ρόλο του κοινωνικού κύρους αυτής της γλώσσας κληρονομιάς και ορισμένες συνέπειες στην ομιλούμενη εκδοχή της γλώσσας στο κοντινό μέλλον.
Μαρίνα Τζακώστα / Marina Tzakosta,Καθηγήτρια Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης
«Ο χώρος των τοπικών γλωσσών στο γλωσσικό τοπίο: στάσεις ομιλητών, διαλεκτικές ταυτότητες και πρακτικές διδασκαλίας.»
Μια από τις πλέον διαδεδομένες απόψεις σχετικά με τις γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες είναι ότι αυτές συνιστούν «κατώτερες» μορφές γλωσσικών κωδίκων οι οποίοι είναι προορισμένοι να μιλιούνται σε συγκεκριμένα και περιορισμένα γλωσσικά περιβάλλοντα (Παπαναστασίου 2015). Στην ανακοίνωσή μου, θα ιδωθούν συσχετιστικά παραδείγματα από την Κρητική και την Ποντιακή, δύο τοπικές γλώσσες ευρέως ομιλούμενες στην ελληνική επικράτεια, ώστε να συζητηθεί πως οι μύθοι που καλλιεργούνται σχετικά με την αξία των γλωσσικών ποικιλιών όχι μόνο επιδρούν στην διαμόρφωση αρνητικών στάσεων απέναντι στις τοπικές γλώσσες και της χαμηλής διαλεκτικής ταυτότητας των ομιλητών, αλλά, επιπλέον, καθορίζουν τον «χώρο» που οι τοπικές γλώσσες καταλαμβάνουν στο γλωσσικό τοπίο, τoν ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν ως φορείς πολιτισμικής κληρονομιάς και ως εργαλεία γλωσσικής διδασκαλίας και, τελικά, την βιωσιμότητά τους (Τζακώστα 2020, υπό δημ., Τζακώστα και Σημίρης υπό δημ.).
