Σε μια εκδήλωση Ιστορικής μνήμης, ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Πιερίας τίμησε τη Δευτέρα 18 Μαΐου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Κατερίνης την ημέρα της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού.
Ο κεντρικός ομιλητής κ. Βλάσης Αγτζίδης, διδάκτορας Σύγχρονης Ιστορίας, με μια καταιγιστική ιστορική αφήγηση των γεγονότων που προηγήθηκαν του ξεριζωμού των Ποντίων, παρουσίασε ένα ιστορικό πανόραμα της εποχής, αναδεικνύοντας με λόγο επιστημονικό το Ποντιακό ζήτημα, τις προσδοκίες και τις διαψεύσεις του.
Στην αρχή της εκδήλωσης ο οργανωτικός γραμματέας, ως εκπρόσωπος του Συνδέσμου φιλολόγων, κ. Ιωάννης Κοντακτσόγλου, επισήμανε ότι η εκδήλωση, που είναι αφιερωμένη στη μνήμη των 353.000 θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων, δεν αποτελεί μόνο έναν φόρο τιμής σε εκείνους που χάθηκαν, αλλά και μια έκφραση σεβασμού σ’ έναν λαό που, παρά τον ξεριζωμό, κατάφερε να συνδέσει την Ελλάδα με τον πολιτισμό, το πνεύμα και τη διαφορετικότητά του.
Γι’ αυτό η 19η Μαΐου είναι μια μέρα σύμβολο για κάθε γενοκτονία που διαπράχθηκε στην ιστορία της ανθρωπότητας, για τον πόνο της προσφυγιάς αλλά και για την αδιαπραγμάτευτη απαίτηση για διεθνή αναγνώριση της ιστορικής αλήθειας.
Για τη βαθύτερη κατανόηση αυτών των γεγονότων και την τοποθέτησή τους έξω από τους μύθους και τις σιωπές της επίσημης ιστορίας, ο κ. Κοντακτσόγλου ανέδειξε πόσο σημαντική είναι η συμβολή ανθρώπων, όπως ο ιστορικός κ. Αγτζίδης, που αφιέρωσε τη ζωή του και την επιστημονική του διαδρομή στην ανάδειξη του ποντιακού ζητήματος, φωτίζοντας με το πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό του έργο τις αθέατες πλευρές μιας πολυτάραχης ιστορικής περιόδου.
Στη συνέχεια αναφέρθηκε στη σπουδαιότητα του έργου του ομιλητή, που έγκειται κυρίως στην ανάλυση των γεωπολιτικών συνθηκών και των ιδεολογικών συγκρούσεων που οδήγησαν στην εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής.
Κλείνοντας, κάλεσε τον εκλεκτό προσκεκλημένο να συνδράμει, με το θάρρος της γνώμης και την επιστημονική του γνώση, στην αξιοποίηση της μνήμης ως γνώση και υπόμνηση, ώστε να αντιληφθούμε ότι η γενοκτονία είναι ένα από τα μελανότερα σημεία της ελληνικής ιστορίας.
Ο ιστορικός κ. Αγτζίδης παίρνοντας τον λόγο επισήμανε ότι αυτή η συνάντηση με το κοινό της Πιερίας δεν έχει τον χαρακτήρα μιας εκδήλωσης τιμητικής ή λαογραφικής, αλλά είναι μια προσπάθεια ώστε η άγνωστη ιστορία του ξεριζωμού του ποντιακού ελληνισμού να γίνει ένα μέσο κατανόησης της σύγχρονης πραγματικότητας, αλλά και όσων θα ζήσουμε στο μέλλον.
Παράλληλα, ανέφερε ότι είναι και ένας τρόπος συνειδητοποίησης της χρησιμότητας της καλής γνώσης της ιστορίας του Πόντου και όλης της Μ. Ασίας αλλά και της κάθε γενοκτονίας των ελληνικών πληθυσμών της Μ. Ασίας και της Ανατολικής Θράκης, για να τις εντάξουμε στην κατηγορία της εξόντωσης των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων από τους ακραίους εθνικιστές Νεότουρκους.
Γιατί είναι πολύ σημαντικό, σύμφωνα με τον ιστορικό, να γίνει κατανοητό ότι η Γενοκτονία των Ποντίων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος μιας ευρύτερης, ενιαίας πολιτικής του τουρκικού εθνικισμού (Νεότουρκων και Κεμαλικών) για την εκκαθάριση των χριστιανικών πληθυσμών (Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων).
Αυτή η προσέγγιση, την οποία παρουσίασε στην εισήγησή του με λόγο χειμαρρώδη και επιστημονικά τεκμηριωμένο, ανατρέπει την παραδοσιακή αντιμετώπιση των ιστορικών γεγονότων ως αυτονομημένων στιγμών της ιστορίας και αναδεικνύει την απόλυτη σύνδεση μεταξύ τους –προσέγγιση που μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο κατανόησης αυτού που συμβαίνει σήμερα.
Ο ομιλητής κάλεσε το ακροατήριο να ξαναθυμηθεί ή να γνωρίσει τα ιστορικά γεγονότα από την αρχή, πολλά από τα οποία αποσιωπήθηκαν για δεκαετίες, και να τα εξετάσουμε με μια σύγχρονη ματιά υπό το πρίσμα και των εξελίξεων που βιώνουμε στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων και προκλήσεων.
Με αυτή του την τοποθέτηση ανέδειξε με τρόπο άμεσο και παραστατικό ότι μια τόσο σύνθετη εποχή, όπου η πορεία των γεγονότων είναι περίπλοκη, χρειάζεται και την κατάλληλη ιστορική υποδομή και ότι για την κατανόηση γεγονότων, όπως η Γενοκτονία των Ποντίων, είναι αναγκαία η απόκτηση εμπεριστατωμένης ιστορικής γνώσης, που συνδέεται με την απαρχή της συγκρότησης του σύγχρονου κόσμου.
Στη συνέχεια, ο ιστορικός παρουσίασε με ιστορικά τεκμήρια την πολυπαραγοντική διάσταση της Γενοκτονίας των αυτοχθόνων χριστιανών στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολής, κάνοντας σαφές πως στις αρχές του 20ου αιώνα η εικόνα της πολυπολιτισμικής κοινωνικής διαστρωμάτωσης στην οθωμανική αυτοκρατορία σε συνδυασμό με τη διεκδίκηση της εξουσίας από τους Έλληνες χριστιανούς, μπορεί να εξηγήσει τις διώξεις των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων που ακολούθησαν. Αυτό άλλωστε, αποδεικνύει την κοινωνιολογική και ιδεολογική βάση όλων των γενοκτονιών.
Σύμφωνα με την άποψή του, αφενός η πολιτισμική, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη των Ελλήνων και η άνοδος του εθνικισμού με το Κίνημα των Νεοτούρκων υπό την ηγεσία του Κεμάλ, που συνοδεύεται από τη στρατηγική του βίαιου εξισλαμισμού των χριστιανικών πληθυσμών στο όνομα της φυλετικής ανωτερότητας, επηρέασαν καταλυτικά τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στους Βαλκανικούς και τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Αφετέρου, η διαφορετική ιδεολογική βάση των Ελλήνων, των Ποντίων και των Νεότουρκων, σε συνδυασμό με την πολιτική στρατηγική του Βενιζέλου, που αντιπαρατίθεται με εκείνη της ηγεσίας της Παλαιάς Ελλάδας, επηρέασαν τις συμφωνίες στο πλαίσιο των σημαντικών συνθηκών που υπογράφτηκαν.
Στην εισήγησή του περιέγραψε με τρόπο καθηλωτικό πως μέσα σ’ αυτή την ιστορική δίνη και σ’ ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο και ασταθές πολιτικό περιβάλλον, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ο Πόντος αποτέλεσε το μεγαλύτερο θύμα των απρόοπτων πολιτικών σχεδιασμών. Παρόλα αυτά τόνισε ότι ο ποντιακός ελληνισμός συνέχισε με αγώνες και κινήματα να διεκδικεί την ανεξαρτησία του.
Από την άλλη, παρουσίασε πώς σ’ έναν πυκνό ιστορικό χρόνο χώρεσαν γεγονότα ενός αιώνα, καθώς η νομοτελειακή πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας δημιούργησε ισχυρούς ανταγωνισμούς και διεκδικήσεις μεταξύ των βαλκανικών και των ευρωπαϊκών χωρών, όπου η θέση και οι επιτυχίες της Ελλάδας ήταν αποτέλεσμα συγκυριακών και απρόοπτων γεγονότων, που την τοποθέτησαν θετικά ή αρνητικά στο επίκεντρο των εξελίξεων.
Σε πολλές περιπτώσεις, σε όλη την ιστορική αυτή διαδρομή, η τύχη του Ποντιακού Ελληνισμού ήταν προαποφασισμένη ή αποτελούσε μέρος ενός σχεδίου που είχαν οραματιστεί οι συμμαχικές δυνάμεις, ενώ οι ισορροπίες στο διεθνές περιβάλλον ήταν εύθραυστες. Για να δούμε αυτή την εποχή, όπως χαρακτηριστικά επισήμανε ο ιστορικός, πρέπει να τη δούμε σαν μια συνάρτηση με πολλές μεταβλητές, όπου κάθε φορά που άλλαζε μια μεταβλητή, άλλαζε το αποτέλεσμα. Μετά τη 2η φάση του Εθνικού Διχασμού γράφεται κατά την άποψή του, ένα από τα πιο τραγικά γεγονότα της πολιτικής ζωής του τόπου.
Ο Πόντος εγκαταλείπεται, καθώς σε καμία φάση της ιστορίας και της πολιτικής διαδρομής δεν υπήρχε σχέδιο διάσωσης του πληθυσμού του, ενώ ξεκινούν τα προσφυγικά κύματα και η προσφυγική κρίση, που οδηγούν σ’ ένα τεράστιο ανθρωπιστικό πρόβλημα.
Καταλήγοντας, ο ιστορικός διαπίστωσε ότι πρόκειται για μια εποχή τραγική και ίσως επειδή είναι τόσο τραγική, γι’ αυτό έμεινε τόσο άγνωστη. Ποτέ δεν θα μάθουμε πόσοι χαθήκαν στον Πόντο, πόσοι στις πορείες θανάτου, πόσοι στη Σμύρνη. Μας λείπουν 780.000 άνθρωποι, που ποτέ δεν θα μάθουμε πώς χάθηκαν στον Πόντο.
Όλα τελειώνουν με τη Συνθήκη της Λωζάνης και το τέλος είναι τραγικό.
Η ιστορία αυτή, όπως την αφηγήθηκε με αμεσότητα και καθαρό λόγο ο κ. Αγτζίδης, τελειώνει εκεί που συναντά την τοπική ιστορία της Κατερίνης, μιας πόλης που οφείλει την ανάπτυξή της ως κοινωνία στα προσφυγικά ρεύματα.
Η εκδήλωση έκλεισε με τον καίριο προβληματισμό που τέθηκε από το ακροατήριο προς τον ιστορικό σχετικά με το πώς η ιστορική γνώση για τη Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού μπορεί να επιτελέσει τον ρόλο της, που είναι η αποφυγή της επανάληψης των ίδιων καταστάσεων και πώς μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τη σύγχρονη πραγματικότητα, ώστε να είναι χρήσιμη γνώση για το μέλλον.
Η απάντηση που δόθηκε από τον ομιλητή είναι ότι αυτό που οφείλουμε να ξέρουμε είναι ότι αυτά που συμβαίνουν σήμερα οφείλονται στο τότε.
Γι’ αυτό έχει μεγάλη αξία σήμερα, πέρα από τη μνήμη της Γενοκτονίας των Ποντίων και η ορθή ιστορική και πολιτική προσέγγιση, καθώς και η επιστημονική τεκμηρίωσή της.
Επιμέλεια κειμένου: Γιώτα Καρατζίδου, φιλόλογος ΓΕΛ Λιτοχώρου.
